نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه

نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۴/۲۸ مورخ ۱۴۰۴/۰۸/۱۷

متن کامل استعلام و پاسخ نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۴/۲۸ مورخ ۱۴۰۴/۰۸/۱۷، شماره پرونده ۱۴۰۴-۷۵-۲۸، در بخش نظریات مشورتی کتابخانه حقوقی دادیار.

شماره نظریه ۷/۱۴۰۴/۲۸تاریخ ۱۴۰۴/۰۸/۱۷شماره پرونده ۱۴۰۴-۷۵-۲۸ ـ حآبان ۱۴۰۴

نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۴/۲۸ مورخ ۱۴۰۴/۰۸/۱۷

مرجع: اداره کل حقوقی قوه قضاییه ـ دكتر محمدعلي شاه حيدري پور

استعلام

-١به موجﺐ بند سوم ماده ١٥آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غير منقول مصوب
،١٨/٧/١٤٠٣تعيين تكليف قرارداد ظرف شش ماه الزامي دانسته است؛ اين در حالي است كه ماده ١٠آييننامه
يادشده صرفاً مهلت پنج روزه را براي حضور در دفتر اسناد رسمي پيشبيني كرده است و به موجﺐ ماده ١٣همين
آيين نامه ،قرارداد پيش از ثبت در سامانه ثبت الكترونيك اسناد فاقد آث ار حقوقي است؛ چگونه ميتوان حكم مواد
١٥ ،١٠و ١٣آييننامه يادشده را جمع و اعمال كرد؟
-٢وفق بند دوم ماده ١٦آيين نامه يادشده » در مواردي كه موضوع معامله در بازداشت است« و مطابق بند چهارم
همين ماده »در قراردادهايي كه طرفين معامله يا يكي از آنها اشخاص حقيقي زير ١٨سال باشند« ،ثبت عمل حقوقي
در قراردادهاي يكسان صرفاً توسط دفاتر اسناد رسمي بايد صورت پذيرد؛ در حالي كه تبصره ٢ماده ٣قانون الزام
به ثبت رسمي معاملات اموال غير منقول مصوب ١٤٠٣صرفاً عمل حقوقي خارج از قرارداد يكسان ميبايست در
دفاتر اسناد رسمي انجام گيرد؛ تعارض بين حكم بندهاي پيشگفته آيين نامه يادشده و حكم تبصره ٢ماده ٣قانون
چگونه قابل رفع است؟
-٣به موجﺐ رأي وحدت رويه شماره ٨٣٢مورخ ١٤٠٢/٣/٣٠هيأت عمومي ديوان عالي كشور »چنانچه حقوق
مرتهن به نحوي از انحاء ،تأمين يا طلﺐ وي تأديه شود ،انجام بيع نسبت به عين مرهونه توسط راهن ،منافاتي با
حقوق مرتهن و ماده ٧٩٣قانون مدني و رأي وحدت رويه شماره ١٣٧٦/٨/٢٠ - ٦٢٠هيأت عمومي ديوان عالي
كشور ندارد«؛ اين در حالي است كه تبصره ٢ماده ١٦آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غير
منقول مصوب ١٨/٧/١٤٠٣اذن مرتهن را شرط دانسته است؛ اين حكم آييننامه برخلاف رأي وحدت رويه يادشده
و ماده ٧٩٣قانون مدني است؛ جمع بين اين قوانين چگونه امكانپذير است؟
-٤احراز شرايط صحت معامله موضوع ماده ١٩آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت سند رسمي معاملات اموال غير
منقول مصوب ١٤٠٣/٧/١٨به سردفتر اسناد رسمي سپرده شد كه امر قضايي است؛ در صورتي كه ،سردفتر شرايط
صحت معامله را احراز نكند ،اعتراض به اين تصميم در چه مرجعي بايد رسيدگي شود؟
-٥ماده ٢٣آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غير منقول مصوب ١٤٠٣/٧/١٨شرط اعمال
فسخ )شرط فاسخ( را ثبت در سامانه اعلام داشته و ثبت آن را نيازمند رسيدگي قضايي ندانسته است؛ اين در حالي

است كه مطابق تبصره يك ماده ١قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غير منقول مصوب ،١٤٠٣موضوع را
مستلزم رسيدگي قضايي دانسته است؛ ضمن آنكه ،شرط فاسخ به صورت خود بخود اعمال ميشود؛ براين اساس،
درخواست اعمال فسخ خلاف اصول حقوقي است؛ خواهشمند است در اين خصوص اعلام نظر فرماييد.

پاسخ

» -١پيشنويس قرارداد« موضوع ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غير منقول مصوب ١٤٠٣كه
بر اساس ماده ١٣آييننامه اين ماده مصوب ،١٤٠٣/٧/١٨پيش از ثبت در سامانه ثبت الكترونيك اسناد توسط
سردفتر ،فاقد آثار حقوقي قرارداد است ،از حيث محتوا و آثار متفاوت از »قراردادهاي يكسان« موضوع تبصره
٢ماده ٣اين قانون است؛ وفق ماده ١٤آييننامه يادشده ،دلالان معاملات املاك و اشخاص حقيقي و حقوقي
ميتوانند با فراهم شدن شرايط قانوني و زيرساختي و بدون نياز به مراجعه به دفاتر اسناد رسمي مبادرت به انعقاد
اعمال حقوقي موضوع ماده يك قانون صرفاً در قالﺐ »قراردادهاي يكسان« بنمايند؛ اين قراردادها واجد آثار
حقوقي است؛ بنابراين بر خلاف آنچه در فرض سؤال آمده است ،تعريف ساز و كاري براي الزام تعيين تكليف
قراردادهاي يكسان در فرض عدم مراجعه طرفين به دفتر اسناد رسمي ظرف شش ماه از موعد مقرر براي مراجعه؛
موضوع بند ٣ماده ١٥آييننامه يادشده ،با حكم ماده ١٠اين آييننامه؛ از حيث تكليف طرفين پيشنويس
قرارداد براي مراجعه به دفتر اسناد رسمي حداكثر ظرف پنج روز پس از درج پيشنويس قرارداد در سامانه،
مغايرتي ندارد.
-٢به دليل اهميت موضوعاتي مانند بطلان معامله در صورتي كه موضوع معامله در بازداشت باشد) ،به شرح
مندرج در ماده ٥٦قانون اجراي احكام مدني مصوب (١٣٥٦و وصف مجرمانه اين رفتار )موضوع ماده ٦٦٣
قانون مجازات اسلامي )تعزيرات( مصوب (١٣٧٥و يا در جهت لزوم رعايت مصالح كودك و نوجوان به شرح
مذكور در ماده ٤٥قانون حمايت خانواده مصوب ،١٣٩١ماده ١٦آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي
معاملات اموال غيرمنقول مصوب ،١٤٠٣/٧/١٨ثبت عمل حقوقي از طريق قراردادهاي يكسان موضوع تبصره
٢ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غيرمنقول مصوب ١٤٠٣را در موارد چهارگانه مذكور در اين
ماده ،مستلزم اقدام توسط دفاتر اسناد رسمي دانسته است و اين امر با حكم مندرج در ذيل تبصره ٢ماده ٣قانون
يادشده تعارضي ندارد كه مقرر نموده است »متعاملين در صورتي كه قصد ثبت عمل حقوقي خارج از قالﺐهاي
مذكور را داشته باشند ميتوانند به دفاتر اسناد رسمي مراجعه نمايند«.

-٣حكم مقرر در تبصره ٢ماده ١٦آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غيرمنقول مصوب
١٤٠٣/٧/١٨كه به موجﺐ آن سازمان ثبت اسناد و املاك كشور مكلف شده است »در مواردي كه مال غير
منقول موضوع قرارداد يكسان در رهن است و انجام اعمال حقوقي موضوع ماده يك قانون نياز به اذن مرتهن
دارد ،سامانه را به نحوي طراحي نمايد كه ثبت قرارداد يكسان در سامانه با تأييد مرتهن در سامانه امكانپذير
باشد« ،با رأي وحدت رويه شماره ٨٣٢مورخ ١٤٠٢/٣/٣٠هيأت عمومي ديوان عالي كشور منافاتي ندارد؛
زيرا تبصره ٢ماده ١٦يادشده صرفاً در خصوص تنظيم قراردادهاي يكسان براي مال مرهونه غير منقول ،ترتيﺐ
خاصي را پيشبيني كرده است و اين امر مانع از آن نيست كه با توجه به تصريح ذيل تبصره ٢ماده ٣قانون،
متعاملين ،معامله خود را خارج از قالﺐ قراردادهاي يكسان از طريق دفاتر اسناد رسمي انجام دهند.
-٤حكم مقرر در ماده ١٩آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غيرمنقول مصوب
١٤٠٣/٧/١٨كه احراز استعلامات قانوني و فقدان محدوديت انجام معامله و اخذ حقوق دولتي و وجوه عمومي
وصول نشده به صورت الكترونيكي را بر عهده سردفتر اسناد رسمي دانسته است ،حكم جديدي نميباشد؛
همچنانكه سردفتر اسناد رسمي نيز وفق ماده يك قانون تسهيل تنظيم اسناد در دفاتر اسناد رسمي مصوب ١٣٨٧
با اصلاحات بعدي مكلف به اخذ برخي مستندات و پاسخ برخي استعلامات و مفاصا حساب مالياتي شده است؛
در خصوص حكم ماده ١٩صدرالذكر ،سردفتر فقدان محدوديت انجام معامله را با ملاحظه اسناد سجلي و هويتي
و حتي با توجه به وضعيت ظاهري اشخاص احراز مي كند و اين امر جنبه قضايي ندارد؛ سردفتر با احراز موانع
قانوني انجام معامله ،صرفاً از ثبت معامله امتناع ميكند و احراز سردفتر در اين خصوص قابل اعتراض نميباشد؛
اما نحوه رفع موانع و يا اثبات وجود شرايط ،حسﺐ مورد ممكن است در صلاحيت مراجع مختلفي؛ از جمله
مراجع قضايي باشد.
-٥حكم مقرر در ماده ٢٣آييننامه ماده ٣قانون الزام به ثبت رسمي معاملات اموال غيرمنقول مصوب
، ١٤٠٣/٧/١٨ناظر به مواردي است كه ثبت فسخ قرارداد يكسان مستلزم رسيدگي قضايي نميباشد و در واقع
حكم اين ماده ،از شمول صدر تبصره يك ماده يك قانون يادشده خارج است.

دكتر محمدعلي شاه حيدري پور
اداره کل حقوقی قوه قضاییه