حقوق خانواده
آیا زن هر زمان بخواهد میتواند مهریه خود را مطالبه کند؟ قانون 110 سکه و 14 سکه چیست و چه اموالی برای مهریه قابل توقیف است؟
بله. اصل بر این است که زن به محض وقوع عقد نکاح مالک مهریه میشود و برای مطالبه آن لازم نیست منتظر طلاق، اختلاف خانوادگی یا جدایی بماند. ماده 1082 قانون مدنی مالکیت زوجه بر مهر را از زمان عقد به رسمیت شناخته است. بنابراین در مهریه حال و عندالمطالبه، زن اصولاً میتواند در دوران زندگی مشترک نیز آن را مطالبه کند. اما نحوه وصول مهریه به عواملی مانند نوع مهریه، عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن آن، میزان مهریه، دارایی زوج، وجود اموال قابل توقیف، اعسار یا تمکن مالی وی و شیوه اقدام از طریق اجرای ثبت یا دادگاه بستگی دارد. نکته بسیار مهم درباره «14 سکه»: در تاریخ تنظیم این پاسخ، 22 مرداد 1405 / 13 اوت 2026، مقرره لازمالاجرای موجود همچنان ماده 22 قانون حمایت خانواده با نصاب 110 سکه است و طرح مشهور به «14 سکه» هنوز نباید به عنوان قانون قطعی و لازمالاجرا معرفی شود. در آخرین گزارش منتشرشده در 11 مرداد 1405، نایبرئیس مجلس تصریح کرده است که طرح باید مجدداً در دستور مجلس قرار گیرد و پس از تصویب برای طی مراحل قانونی به شورای نگهبان ارسال شود.
1. زن از چه زمانی مالک مهریه میشود؟
مطابق ماده 1082 قانون مدنی، با وقوع عقد نکاح، زن مالک مهر میشود و میتواند در آن تصرف کند. بنابراین این تصور که «مهریه فقط هنگام طلاق قابل مطالبه است» صحیح نیست. مهریه یک دین و حق مالی مستقل است و اصل آن با ادامه زندگی مشترک، تولد فرزند یا عدم درخواست طلاق از بین نمیرود. در نتیجه ممکن است زن همچنان با همسر خود زندگی کند ولی مهریهاش را مطالبه کند.
2. آیا برای مطالبه مهریه حتماً باید زن درخواست طلاق داده باشد؟
خیر. مطالبه مهریه و طلاق دو موضوع حقوقی مستقل هستند. زوجه برای مطالبه مهریه لازم نیست دادخواست طلاق بدهد و حتی ممکن است هیچ قصدی برای جدایی نداشته باشد. همچنین مطالبه مهریه به خودی خود موجب وقوع طلاق یا انحلال نکاح نمیشود. مبنای این استقلال همان مالکیت زوجه بر مهریه از زمان وقوع عقد است.
3. تفاوت «مهریه عندالمطالبه» و «مهریه عندالاستطاعه» چیست؟
در مهریه عندالمطالبه اصل بر این است که با مطالبه زوجه، دین حال قابل وصول است و زوج نمیتواند صرفاً با این استدلال که «فعلاً قصد پرداخت ندارم» از مسئولیت خود رهایی یابد؛ البته در صورت ناتوانی مالی میتواند از سازوکار قانونی اعسار و تقسیط استفاده کند. در مهریه عندالاستطاعه، استطاعت و توانایی مالی زوج در قابلیت وصول اهمیت مستقیم دارد و زوجه برای الزام عملی زوج به پرداخت باید حسب مورد تمکن مالی او را اثبات کند. خبرگزاری قوه قضاییه نیز این تفکیک را در توضیح انواع مهریه بیان کرده است. بنابراین هنگام بررسی هر پرونده، اولین اقدام باید مطالعه دقیق عبارت مندرج در سند ازدواج باشد.
4. آیا قرار است همه مهریهها 14 سکه شود؟
خیر. این یکی از شایعترین برداشتهای نادرست درباره اصلاحات مطرحشده در مجلس است. حتی متن طرح مورد بحث مجلس نیز به معنای تعیین سقف 14 سکه برای اصل مهریه نبوده است؛ موضوع اصلی، تغییر برخی ضمانتهای اجرای محکومیت مالی بوده است. نمایندگان نیز در جریان بررسی طرح تصریح کردهاند که تعیین میزان مهریه همچنان بر اساس توافق زوجین است. از همه مهمتر، در تاریخ 22 مرداد 1405 نباید این طرح را قانون لازمالاجرا تلقی کرد؛ زیرا طبق آخرین گزارش منتشرشده در 11 مرداد 1405، نایبرئیس مجلس اعلام کرده است که موضوع هنوز باید در دستور مجلس قرار گیرد و سپس برای طی مرحله شورای نگهبان ارسال شود. بنابراین دادیار در پاسخهای خود، تا زمان تصویب نهایی، تأیید شورای نگهبان، ابلاغ و لازمالاجرا شدن مقررات جدید، ملاک جاری را قانون فعلی قرار میدهد.
5. پس قانون فعلی 110 سکه دقیقاً چه میگوید؟
ماده 22 قانون حمایت خانواده مقرر کرده است که اگر مهریه تا 110 سکه تمام بهار آزادی یا معادل آن باشد، وصول آن مشمول ضمانت اجرای مقرر برای محکومیتهای مالی است و اگر مهریه بیش از این مقدار باشد، درباره مازاد، ملائت و توانایی مالی زوج ملاک خواهد بود. این ماده به هیچ وجه به این معنا نیست که مهریه بیش از 110 سکه باطل، بخشیده یا غیرقابل مطالبه است. مثلاً اگر مهریه زنی 500 سکه باشد، اصل تعهد 500 سکه صرفاً به دلیل ماده 22 تبدیل به 110 سکه نمیشود؛ بلکه تفاوت اصلی در نحوه اجرای بخش مازاد بر 110 سکه و لزوم توجه به ملائت زوج است.
6. آیا برای مهریه 110 سکه حتماً شوهر زندانی میشود؟
خیر. این تصور نیز نادرست است. وجود مهریه یا صدور حکم پرداخت آن مساوی با حبس خودکار زوج نیست. قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی ابتدا بر شناسایی و توقیف اموال محکومعلیه و استفاده از اموال وی برای اجرای حکم تأکید دارد و برای ادعای ناتوانی مالی نیز سازوکار اعسار پیشبینی کرده است. اگر زوج واقعاً قادر به پرداخت یکجای محکومبه نباشد، میتواند دادخواست اعسار بدهد و در صورت اثبات، دادگاه مطابق ماده 11 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی با توجه به وضعیت مالی وی برای پرداخت مهلت یا اقساط تعیین میکند. بنابراین عبارت رایج «زندان مهریه» نباید چنین تصور ایجاد کند که هر مردی با مطالبه مهریه فوراً بازداشت میشود.
7. اگر زوج دادخواست اعسار بدهد چه اتفاقی میافتد؟
اعسار یعنی شخص مدعی باشد که توانایی پرداخت یکجای بدهی را ندارد. دادگاه برای پذیرش اعسار، وضعیت مالی، درآمد، اموال، نقلوانتقالات و سایر قرائن و دلایل را بررسی میکند. مطابق ماده 11 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی، اگر اعسار اثبات شود ولی دادگاه تشخیص دهد مدیون قادر به پرداخت تدریجی است، میتواند با توجه به وضعیت مالی او بدهی را تقسیط کند. همچنین قانون برای تقدیم بهموقع دادخواست اعسار پس از صدور اجرائیه آثار مهمی در زمینه جلوگیری از بازداشت پیشبینی کرده است.
8. دادگاه اقساط مهریه را بر چه اساسی تعیین میکند؟
عدد ثابتی مانند «هر شش ماه یک سکه» یا «هر سال یک سکه» برای همه وجود ندارد. دادگاه باید توانایی مالی واقعی زوج را بررسی کند. عواملی مانند:
درآمد ماهانه، شغل، املاک، خودرو، حسابهای بانکی، داراییهای سرمایهای، هزینههای ضروری زندگی، افراد تحت تکفل، سایر دیون و وضعیت کلی اقتصادی شخص میتوانند در تصمیم دادگاه مؤثر باشند. ماده 11 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی صراحتاً تعیین مهلت یا اقساط را به وضعیت مدیون مرتبط کرده است.
9. اگر قیمت سکه شدیداً افزایش یا کاهش یابد، میتوان اقساط را تغییر داد؟
بله. وضع مالی اشخاص و ارزش اقتصادی اقساط ممکن است در طول زمان تغییر کند و قانون امکان تعدیل اقساط را پیشبینی کرده است. بنابراین اگر پس از تعیین اقساط، شرایط مالی زوج به شکل اساسی تغییر کند یا افزایش قیمت سکه موجب شود اقساط تعیینشده دیگر متناسب با توان پرداخت وی نباشد، زوج میتواند حسب شرایط درخواست تعدیل بدهد. در مقابل، اگر وضعیت مالی زوج بهتر شود، زوجه نیز میتواند خواستار افزایش میزان اقساط شود. امکان تغییر اقساط به دلیل تغییر وضعیت مالی در مقررات مربوط به اعسار و تقسیط پذیرفته شده است.
10. آیا با صدور حکم تقسیط، زن دیگر نمیتواند اموال شوهر را توقیف کند؟
خیر. تقسیط مهریه مصونیت کلی برای اموال زوج ایجاد نمیکند. تبصره یک ماده 11 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مانع از استیفای بخش اجرانشده دین از اموال بعداً کشفشده نیست. حتی اگر حکم اعسار و تقسیط صادر شده باشد، در صورت کشف مال قابل توقیف، امکان وصول طلب از آن وجود دارد. بنابراین اگر بعداً ملکی، خودرو، وجه موجود در حساب، سهام یا مال دیگری از زوج شناسایی شود، صرف وجود حکم تقسیط الزاماً مانع توقیف آن نیست.
11. آیا حقوق ماهانه زوج برای مهریه قابل توقیف است؟
بله، در حدود مقرر قانونی. ماده 96 قانون اجرای احکام مدنی اجازه میدهد حسب وضعیت خانوادگی محکومعلیه، یکچهارم یا یکسوم حقوق و مزایای وی توقیف شود. نظریات مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه نیز اعمال این حکم را تأیید کردهاند. نکته مهم این است که اعسار یا تقسیط مهریه لزوماً موجب توقف کسر از حقوق نمیشود. در نظریهای که در سال 1405 نیز از سوی خبرگزاری قوه قضاییه منتشر شده، تصریح شده است که امکان وصول اقساط مهریه و کسر قانونی از حقوق با رعایت ماده 96 میتواند همزمان وجود داشته باشد.
12. چه اموالی برای مهریه قابل توقیف هستند؟
در اصل، اموالی که متعلق به زوج هستند و قانون آنها را در زمره مستثنیات دین قرار نداده است میتوانند حسب شرایط پرونده برای وصول مهریه توقیف شوند؛ از جمله ممکن است:
- موجودی حسابهای بانکی،
- املاک و اراضی،
- خودرو،
- سهام و برخی داراییهای سرمایهای،
- مطالبات زوج از اشخاص ثالث،
- بخشی از حقوق و مزایای استخدامی،
مورد شناسایی و توقیف قرار گیرند. اما هر مالی که به نام زوج است الزاماً قابل فروش برای پرداخت مهریه نیست؛ زیرا مستثنیات دین باید رعایت شود. قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی صراحتاً مرجع اجرا را مکلف به رعایت این استثناها کرده است.
13. مستثنیات دین چیست؟
مستثنیات دین اموالی هستند که قانون برای حفظ حداقل زندگی و امکان امرار معاش مدیون، اصولاً آنها را از توقیف و فروش برای پرداخت بدهی خارج کرده است. ماده 24 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی از جمله موارد زیر را بیان میکند:
- منزل مسکونی که عرفاً متناسب با شأن محکومعلیه در حالت اعسار باشد؛
- اثاثیه ضروری زندگی؛
- آذوقه مورد نیاز؛
- کتب و ابزار علمی متناسب برای اهل علم و تحقیق؛
- وسایل و ابزار کار ضروری برای امرار معاش؛
- تلفن مورد نیاز مدیون؛
- و برخی حقوق و وجوهی که شرایط قانونی مقرر را دارند.
بنابراین عبارت «هرچه به نام شوهر باشد برای مهریه قابل توقیف است» از نظر حقوقی صحیح نیست.
14. آیا تنها خانه زوج همیشه مستثنیات دین است؟
خیر؛ صرف «یک خانه داشتن» به تنهایی برای مصونیت قطعی آن کافی نیست . قانون معیار را «منزل مسکونی که عرفاً در شأن محکومعلیه در حالت اعسار باشد» قرار داده است . در نتیجه باید وضعیت واقعی ملک، ارزش آن، نیاز سکونتی زوج و معیار شأن او در حالت اعسار بررسی شود. تبصره یک ماده 24 حتی وضعیتی را پیشبینی کرده است که منزل مسکونی بیش از نیاز و شأن عرفی مدیون باشد؛ در چنین شرایطی قانون امکان استفاده از ارزش مازاد برای پرداخت بدهی را تحت شرایط مقرر فراهم کرده است . بنابراین درباره ملک گرانقیمت، بزرگ یا نامتناسب با وضعیت شخص نمیتوان فقط با استناد به عبارت «این تنها خانه من است» نتیجه قطعی گرفت.
15. آیا ابزار کار و وسیله کسب درآمد قابل توقیف است؟
ابزار و وسایل ضروری کسبوکار که برای امرار معاش مدیون و افراد تحت تکفل او لازم است، طبق بند «هـ» ماده 24 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی میتواند جزو مستثنیات دین باشد. اما تشخیص اینکه یک وسیله واقعاً «ابزار ضروری امرار معاش» است یا یک دارایی اضافی و سرمایهای، موضوعی است که باید بر اساس اوضاع پرونده بررسی شود . برای مثال صرف ادعای اینکه یک خودرو «برای کار» استفاده میشود الزاماً برای اثبات مستثنیات دین بودن آن کافی نیست.
16. آیا برای مطالبه مهریه باید ابتدا به اجرای ثبت مراجعه کرد؟
سند رسمی ازدواج از اسناد لازمالاجرا است و امکان استفاده از اجرای ثبت برای مطالبه مهریه وجود دارد.
در سالهای اجرای برنامه ششم توسعه، مقررات و بخشنامههایی وجود داشت که مراجعه اولیه به اجرای ثبت را در بسیاری از پروندههای مهریه الزامی کرده بود؛ اما با پایان اعتبار آن مقررات، بخشنامه قضایی در سال 1403 اعلام کرد که برای طرح دعوای مستند به سند رسمی، ارائه گواهی اداره اجرای ثبت به صورت سابق الزامی نیست. برنامه هفتم نیز توسعه «سامانه خودکاربری اجرای مفاد اسناد رسمی لازمالاجرا» را پیشبینی کرده است. در نتیجه، اجرای ثبت همچنان یک مسیر مهم و قانونی برای وصول مهریه است، اما نباید قاعده منقضیشده برنامه ششم را به عنوان یک الزام همیشگی و مطلق معرفی کرد . با توجه به تغییرات سامانهای و بخشنامههای اجرایی، در هر پرونده باید مسیر مناسب در زمان اقدام بررسی شود.
17. مزیت اجرای ثبت برای مهریه چیست؟
از آنجا که سند رسمی ازدواج دارای قابلیت اجرایی است، زوجه میتواند بدون اینکه ابتدا ماهیت دین مهریه را مانند یک طلب عادی اثبات کند، از سازوکار اجرای اسناد رسمی استفاده کند. اجرای ثبت ابزارهایی برای شناسایی و توقیف اموال بدهکار دارد و در برنامه هفتم نیز توسعه سامانههای برخط برای صدور اجرائیه، مشاهده پرونده، استعلام مالی و توقیف و رفع توقیف برخط اموال پیشبینی شده است. با این حال ممکن است در بعضی پروندهها، بهویژه هنگامی که اختلاف درباره اصل دین، میزان تعهد، اعسار، دعاوی مرتبط خانوادگی یا مسائل پیچیده دیگری مطرح است، مراجعه قضایی مناسبتر باشد.
18. آیا زوج را میتوان بابت مهریه ممنوعالخروج کرد؟
در پرونده قضایی پس از ایجاد شرایط اجرای حکم، ماده 23 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مقرر کرده است که مرجع اجراکننده رأی، به تقاضای محکومله قرار ممنوعالخروجی محکومعلیه را صادر کند . این ممنوعیت دائمی و غیرقابل رفع نیست . قانون مواردی مانند اجرای رأی، اثبات اعسار، جلب رضایت محکومله، سپردن تأمین مناسب و برخی شرایط دیگر را در رفع یا پایان ممنوعیت مؤثر دانسته و برای سفر واجب یا درمان ضروری نیز حکم ویژه پیشبینی کرده است . بنابراین ممنوعالخروجی نیز باید بر اساس مرحله و نوع پرونده بررسی شود.
19. اگر شوهر اموال خود را برای فرار از پرداخت مهریه منتقل کند چه میشود؟
انتقال مال همیشه جرم نیست؛ اما اگر شرایط مقرر در ماده 21 قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی تحقق پیدا کند و انتقال مال با قصد فرار از ادای دین انجام شده باشد، ممکن است مسئولیت کیفری ایجاد شود . قانون در صورت تحقق کامل عناصر قانونی این رفتار، مجازات و امکان استیفای محکومبه از مال منتقلشده را تحت شرایط مقرر پیشبینی کرده است . البته تشخیص جرم بودن معامله نیازمند بررسی دقیق زمان انتقال، وجود و قابلیت استناد دین، قصد انتقالدهنده، میزان باقیمانده اموال و سایر عناصر قانونی است. بنابراین هر انتقال مالی که پس از اختلاف خانوادگی اتفاق افتاده باشد، خودبهخود «معامله به قصد فرار از دین» محسوب نمیشود.
20. آیا زن قبل از برقراری رابطه زناشویی میتواند مهریه را مطالبه کند؟
بله. اصل مالکیت زن بر مهریه از لحظه وقوع عقد ایجاد میشود و به شروع زندگی مشترک یا رابطه زناشویی وابسته نیست. موضوع دیگری که در این وضعیت اهمیت دارد حق حبس زوجه موضوع ماده 1085 قانون مدنی است. اگر مهر حال باشد و شرایط قانونی حق حبس وجود داشته باشد، زن میتواند تا دریافت مهر از ایفای وظایف زناشویی موضوع این حق خودداری کند و این امتناع در شرایط قانونی موجب سقوط نفقه نمیشود. با این حال طبق ماده 1086 قانون مدنی، اگر زن پیش از دریافت مهر با اختیار خود به وظایف زناشویی موردنظر قانون عمل کرده باشد، دیگر نمیتواند از حق حبس ماده 1085 استفاده کند؛ ولی اصل حق او برای مطالبه مهریه همچنان باقی است.
21. اگر قبل از نزدیکی طلاق واقع شود، زن تمام مهریه را میگیرد؟
خیر . در صورت وقوع طلاق قبل از نزدیکی، قانون مدنی قواعد خاصی درباره استحقاق زوجه نسبت به مهر دارد و اصولاً زن مستحق نصف مهر خواهد بود. این موضوع با اصل مالکیت اولیه زوجه بر مهر منافاتی ندارد؛ بلکه اثر قانونی وقوع طلاق پیش از نزدیکی است. بنابراین باید میان «زمان ایجاد مالکیت نسبت به مهر» و «اثر طلاق قبل از نزدیکی بر میزان نهایی استحقاق» تفاوت قائل شد.
22. اگر شوهر فوت کند، مهریه از بین میرود؟
خیر. مهریه یک حق مالی و دین است و صرف فوت زوج آن را از بین نمیبرد. در صورت فوت زوج، طلب مهریه باید در چارچوب مقررات دیون متوفی و ترکه بررسی و قبل از تقسیم نهایی ترکه میان ورثه تعیین تکلیف شود. بنابراین زن علاوه بر سهمالارث احتمالی خود، ممکن است به عنوان طلبکار مهریه نیز نسبت به ترکه دارای حق باشد؛ این دو عنوان حقوقی مستقل هستند.
23. آیا فوت زن باعث از بین رفتن مهریه میشود؟
خیر. اگر زوجه در زمان حیات خود مالک مهریه شده و آن را دریافت یا ابراء نکرده باشد، اصل این طلب مالی با فوت وی از بین نمیرود و حسب مقررات ارث و وضعیت پرونده، حقوق مالی او میتواند وارد ترکه شود. بنابراین این تصور که «اگر زن تا زمان حیات مهریه را مطالبه نکرده باشد، مهریه خودبهخود ساقط میشود» صحیح نیست.
24. آیا زن میتواند مهریه را ببخشد و بعد دوباره مطالبه کند؟
پاسخ بستگی به نوع اقدام حقوقی زن دارد. عبارتهایی مانند:
«بذل مهریه»،
«ابراء ذمه زوج»،
«هبه»،
«صلح»،
«اقرار به وصول مهریه»
از نظر حقوقی الزاماً آثار یکسانی ندارند. به همین دلیل استفاده از عبارت عمومی «مهریهام را بخشیدم» برای تعیین امکان یا عدم امکان رجوع کافی نیست. باید متن دقیق سند، شرایط تنظیم آن، اینکه اقدام در قبال طلاق بوده یا خیر و قالب حقوقی استفادهشده بررسی شود.
25. اگر مهریه وجه نقد باشد چگونه محاسبه میشود؟
در مهریههایی که وجه رایج ایران تعیین شده است، تبصره ماده 1082 قانون مدنی مقررات خاصی برای محاسبه مهریه متناسب با تغییر شاخص قیمت پیشبینی کرده است. رأی وحدت رویه شماره 647 هیأت عمومی دیوان عالی کشور نیز فلسفه مقرره را حفظ ارزش واقعی مهریه وجه نقد دانسته است. بنابراین اگر مهریه مثلاً مبلغ ریالی متعلق به چند دهه قبل باشد، در بسیاری از موارد صرفاً همان عدد اسمی قدیمی ملاک پرداخت نخواهد بود و باید مقررات محاسبه مهریه وجه رایج بررسی شود.
26. اگر مهریه سکه باشد، قیمت روز سکه ملاک است یا خود سکه؟
اگر موضوع تعهد در سند ازدواج تعداد معینی سکه باشد، اصل تعهد زوج تسلیم همان تعداد سکه با اوصاف مقرر در سند است. در مرحله اجرای مالی یا تبدیل تعهد به وجه در شرایط خاص، ارزش روز و مقررات اجرایی مربوط اهمیت پیدا میکند. بنابراین نباید مهریه سکه را با مهریهای که از ابتدا مبلغ ریالی بوده و مطابق تبصره ماده 1082 به نرخ روز تعدیل میشود، یکسان تلقی کرد.
27. اگر زوج بگوید «هیچ مالی به نام من نیست»، آیا مهریه از بین میرود؟
خیر. نداشتن مال قابل شناسایی در یک زمان مشخص، اصل دین مهریه را ساقط نمیکند. ممکن است زوج اعسار خود را اثبات کند و مهریه تقسیط شود؛ اما اگر بعداً مالی از وی به دست آید یا وضعیت مالی او تغییر کند، قانون امکان استیفای بخش باقیمانده دین از اموال قابل توقیف را پیشبینی کرده است. اعسار به معنای «بخشیده شدن بدهی» نیست؛ بلکه عمدتاً مربوط به نحوه و زمان اجرای دین است.
28. اگر زوج اقساط مهریه را نپردازد چه میشود؟
اگر حکم قطعی اعسار و تقسیط صادر شده باشد، زوج باید اقساط را مطابق حکم پرداخت کند. عدم پرداخت اقساط بدون عذر قانونی میتواند موجب استفاده زوجه از ضمانت اجراهای قانونی شود و در شرایط مقرر، وضعیت اعسار و توانایی مالی زوج مجدداً مورد توجه قرار گیرد. از سوی دیگر اگر زوج واقعاً به دلیل تغییر جدی شرایط اقتصادی دیگر قادر به پرداخت مبلغ مقرر نباشد، راه صحیح درخواست تعدیل اقساط است، نه صرفاً متوقف کردن پرداختها.
29. آیا زن برای مطالبه مهریه باید توانایی مالی شوهر را ثابت کند؟
پاسخ به نوع مهریه و میزان مورد مطالبه بستگی دارد. در مهریه عندالاستطاعه، اثبات توانایی مالی زوج اهمیت اساسی دارد. در مهریه عندالمطالبه نیز مقررات اعسار، اجرای محکومیتهای مالی و ماده 22 قانون حمایت خانواده باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. بهویژه درباره مازاد بر 110 سکه، ماده 22 صراحتاً «ملائت زوج» را ملاک قرار داده است.
30. آیا مطالبه مهریه باعث ایجاد سابقه کیفری برای مرد میشود؟
صرف بدهکار بودن بابت مهریه و صدور حکم مالی، به معنای محکومیت کیفری بابت ارتکاب جرم نیست. مهریه یک دین مالی است و ضمانت اجرای موضوع قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی را نباید با مجازات ناشی از ارتکاب جرم یکسان دانست. البته رفتارهای مستقلی مانند انتقال مال با قصد فرار از ادای دین، در صورت تحقق کامل شرایط قانونی، میتوانند موضوع مسئولیت کیفری جداگانه قرار گیرند.
31. بهترین روش برای مطالبه مهریه چیست؟
برای همه پروندهها یک پاسخ واحد وجود ندارد. اگر زوج دارای ملک، خودرو، حساب بانکی یا دارایی قابل شناسایی باشد، تمرکز بر شناسایی و توقیف سریع مال ممکن است مهمتر از طرح بحث اعسار باشد. اگر زوج حقوقبگیر باشد، توقیف قانونی بخشی از حقوق میتواند اهمیت پیدا کند. اگر سند ازدواج رسمی است، استفاده از ظرفیت اجرای اسناد رسمی نیز قابل بررسی است. برنامه هفتم توسعه نیز زیرساخت اجرای الکترونیکی اسناد رسمی لازمالاجرا را توسعه داده است. اگر اختلاف جدی درباره اصل تعهد، پرداخت قبلی، بذل مهریه، شرط عندالاستطاعه، مستثنیات دین یا مسائل مرتبط وجود دارد، ممکن است رسیدگی قضایی ضرورت بیشتری داشته باشد. بنابراین «سریعترین راه» لزوماً برای همه پروندهها یکسان نیست.
32. مهمترین اشتباهات رایج درباره مهریه چیست؟
چند تصور رایج از نظر حقوقی نادرست یا ناقصاند:
«مهریه فقط هنگام طلاق قابل مطالبه است.» نادرست است؛ مالکیت زوجه اصولاً از زمان عقد ایجاد میشود.
«مهریه بیشتر از 110 سکه باطل است.» نادرست است؛ ماده 22 درباره شیوه و ضمانت اجرای وصول مازاد سخن میگوید، نه بطلان آن.
«قانون جدید مهریه را 14 سکه کرده است.» در تاریخ 22 مرداد 1405 این عبارت به عنوان بیان قانون لازمالاجرا صحیح نیست؛ آخرین گزارش موجود نشان میدهد طرح هنوز مراحل تقنینی بعدی را در پیش دارد.
«اگر مرد اعسار بگیرد دیگر هیچ مالی از او قابل توقیف نیست.» نادرست است؛ تقسیط مانع استیفای دین از اموال قابل توقیف بعداً شناساییشده نیست.
«تنها خانه شخص در هر شرایطی قابل توقیف نیست.» نادرست است؛ معیار قانونی، منزل متناسب با شأن شخص در حالت اعسار است و درباره ملک بیش از نیاز و شأن مقررات خاص وجود دارد.
«اعسار یعنی مهریه بخشیده شده است.» نادرست است؛ اعسار اصولاً نحوه پرداخت را تحت تأثیر قرار میدهد، نه اصل دین.
نتیجه
مهریه یک حق مالی ناشی از عقد نکاح است و زن اصولاً از زمان وقوع عقد مالک آن میشود. مطالبه آن نیازمند وقوع طلاق نیست و زوجه میتواند حسب شرایط سند ازدواج و مقررات مربوط، برای وصول آن اقدام کند.
در قانون جاری، عدد 110 سکه به معنای سقف اعتبار مهریه نیست؛ بلکه ماده 22 قانون حمایت خانواده درباره نحوه اعمال ضمانت اجرای مالی تا این میزان و ملاک بودن توانایی مالی زوج درباره مازاد حکم داده است.
همچنین طرح 14 سکه در تاریخ 22 مرداد 1405 هنوز نباید قانون لازمالاجرا تلقی شود. آخرین خبر منتشرشده در 11 مرداد 1405 از ادامه روند بررسی، قرار گرفتن مجدد موضوع در دستور مجلس و ارسال بعدی برای طی مراحل شورای نگهبان سخن میگوید.
در مرحله اجرا نیز باید میان اموال قابل توقیف و مستثنیات دین تفکیک شود. منزل متناسب با شأن مدیون در حالت اعسار، اثاثیه ضروری و ابزار ضروری امرار معاش از مهمترین موارد مستثنیات دین هستند؛ اما ملک یا دارایی بیش از نیاز و شأن الزاماً از توقیف مصون نیست.
اعسار و تقسیط نیز اصل مهریه را از بین نمیبرد. اگر بعداً مال قابل توقیفی کشف شود یا وضعیت مالی زوج بهتر شود، امکان ادامه وصول دین در حدود قانون وجود خواهد داشت.
مهمترین مستندات قانونی و قضایی
قانون مدنی: بهویژه مواد 1078، 1082، 1085، 1086 و سایر مقررات باب مهر.
قانون حمایت خانواده مصوب 1391: بهویژه ماده 22 درباره مهریه تا 110 سکه و مازاد آن.
قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب 1394: بهویژه مواد 2، 3، 11، 21، 23 و 24 در موضوع شناسایی اموال، اعسار، تقسیط، انتقال مال به قصد فرار از دین، ممنوعالخروجی و مستثنیات دین.
قانون اجرای احکام مدنی: بهویژه مواد 96 و 98 در خصوص توقیف بخشی از حقوق و امکان توقیف سایر اموال.
رأی وحدت رویه شماره 647 هیأت عمومی دیوان عالی کشور: در خصوص فلسفه و آثار مقررات محاسبه مهریه وجه رایج و حفظ ارزش واقعی آن.
رأی وحدت رویه شماره 705 هیأت عمومی دیوان عالی کشور: از جمله در ارتباط با ماهیت تعهد مهریه ناشی از عقد نکاح و صلاحیت رسیدگی.
رأی وحدت رویه شماره 722 هیأت عمومی دیوان عالی کشور: در خصوص قابلیت استماع دعوای اعسار در جریان رسیدگی به دعوای دین.
رأی وحدت رویه شماره 723 هیأت عمومی دیوان عالی کشور: در خصوص تقسیط وجه سند لازمالاجرا و ضرورت رسیدگی به اعسار در مرجع قضایی صالح.
نظریه مشورتی شماره 7/1401/347 اداره کل حقوقی قوه قضاییه: درباره توقیف یکسوم یا یکچهارم حقوق و مزایا وفق ماده 96 قانون اجرای احکام مدنی.
نظریههای مشورتی مرتبط با تقسیط و توقیف حقوق: در تأیید اینکه حکم اعسار و تقسیط لزوماً مانع کسر قانونی از حقوق یا توقیف اموال قابل دسترس نیست.
تذکر: این پاسخ برای آموزش عمومی حقوقی تنظیم شده است. نتیجه هر پرونده میتواند بر اساس متن دقیق عقدنامه، عندالمطالبه یا عندالاستطاعه بودن مهر، میزان مهریه، تاریخ اقدامات اجرایی، اموال زوج، احکام سابق اعسار یا تقسیط، وضعیت مستثنیات دین و تغییرات احتمالی قوانین متفاوت باشد. با توجه به در حال بررسی بودن اصلاحات قانونی مربوط به مهریه، وضعیت قانون در زمان اقدام باید مجدداً کنترل شود.